https://citycourt.mn/site/ en Нийтлэл, ярилцлага - Нийслэлийн Эрүүгийн хэргийн давж заалдах шатны шүүх DataLife Engine https://citycourt.mn/site/index.php?newsid=1101 https://citycourt.mn/site/index.php?newsid=1101 munkhdelger Fri, 14 Mar 2025 14:56:58 +0800 ]]>
    Олон Улсын Шүүгчдийн Холбооноос “Хиймэл оюун ухааны шүүхийн үйл ажиллагаанд үзүүлэх нөлөө” сэдвээр гишүүн улсын шүүгчдийн холбоод руу дараах асуулгыг явуулсныг Нийслэлийн Эрүүгийн хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн шүүгч Ц.Мөнхтулгын орчуулснаар хүргэж байна.
Асуулга нь 
•    Шүүгчид хиймэл оюун ухааныг хэрхэн ашиглаж байгаа, 
•    Хиймэл оюун ухааны ашиглалтад хамаарах удирдамж, дүрэм, журамын зохицуулалт, 
•    Хиймэл оюун ухаан нотлох баримтыг үнэлж боловсруулахад үзүүлж буй нөлөө, 
•    Шүүгчид хиймэл оюун ухааныг ашиглах давуу болон сул талууд, 
•    Хиймэл оюун ухаан шүүхийн захиргаанд болон бие даасан байдалд үзүүлэх нөлөө 
•    Шүүгчид хиймэл оюун ухааныг ашиглалахад тавих боломжит хязгаарлалт зэргийн талаархи саналыг асуусан юм.
39 улс хариу өгсөн бөгөөд судалгааны хариу нь хиймэл оюун ухааныг шүүхийн системд ашиглах явц олон улсын хэмжээнд олон янз байгааг харуулжээ. Зарим оронд хиймэл оюун ухааны хэрэглээ байхгүй байхад, зарим оронд хиймэл оюун ухааны хэрэгслийг туршилтын болон хязгаарлагдмал түвшинд ашиглаж байгаа бол цөөн хэдэн оронд илүү дэвшилтэт программууд хэрэгжиж байна.

         Өмнөд Африкийн Кэйптаун хотод 2024 оны 10 дугаар сарын 17-23-ны өдрүүдэд болсон Олон Улсын Шүүгчдийн Холбооны Хурлын ээлжит 66 дахь удаагийн уулзалтаас гаргасан дүгнэлт, зөвлөмжүүд:

      1.Шүүгчийн бие даасан байдал хиймэл оюун ухааны үүрэг: Хиймэл оюун ухаан нь шүүгч шийдвэр гаргах үйл явцыг дэмжих хэрэгсэл болгон ашиглагдаж болох ч эцсийн шийдвэрийг гаргах үйл явц нь хүний удирдлага бүхий үйл ажиллагаа байх учиртай. Хиймэл оюун ухаан нь мэдээлэлд хандах боломжийг сайжруулж, аналитик дэмжлэг үзүүлэх боломжтой боловч эцсийн шийдвэр гаргалт нь үргэлж шүүгчид байх ёстой. Ингэснээр хиймэл оюун ухаанд хэт их найдахаас сэргийлж, шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хадгалах болно.

        2.Шүүх засаглалын удирдлага ба үр ашигтай байдал: Хиймэл оюун ухаан нь шүүхийн процесс ажиллагааг илүү хурдасгах, хэргийн хөдөлгөөний менежментийг сайжруулах болон хууль зүйн илүү тохирохуйц хэрэглээг олоход ач холбогдолтой үр нөлөөг үзүүлэх чадвартай. Гэсэн хэдий ч эдгээр ашиг тус нь тухайлсан хэргийн өнгө, нарийн онцлог байдлыг анзаарахгүй бүдэгрүүлэх, хэтэрхий нэг хэвийн стандартчилалд орох эрсдлээс сэргийлэх, тэнцвэрт байдалд анхаарлаа хандуулах шаардлагатай. Хиймэл оюун ухаан нь баримт бичиг, яриаг орчуулах, яриаг бичлэгт хувиргах, хэргийг тохиолдлын журмаар хуваарилах болон олон нийтийг илүү их хандах боломж олгох үүднээс нэрээ нууцлан санал бодол оо илэрхийлэх гэх мэт хэрэглээнүүдийг шүүхийн процесст зохистой, үр ашигтайгаар нэвтрүүлэх боломжтойг харуулж байна.

      3.Олон нийтийн итгэл: Хиймэл оюун ухааныг шүүхийн системд нэвтрүүлэх нь шүүхэд итгэх олон нийтийн итгэлийг нэмэгдүүлэх эсвэл бууруулах хоёр талтай. Олон нийтийн итгэлийг бэхжүүлэхийн тулд хиймэл оюун ухааны хэрэглээнд ил тод байдал, ёс зүйн тодорхой удирдамжийг тогтоох, хиймэл оюун ухааны нотлогдохуйц үр ашиг, шударга байдлыг харуулах нь нэн чухал юм.

      4.Шударга ёсны хүртээмж: Хиймэл оюун ухаан нь хууль зүйн мэдээллийг илүү уншигдаж болохуйцаар хийх замаар шүүхэд хандах хандалтыг хялбаршуулах, шүүхийн хүртээмжтэй байдлыг сайжруулах боломжтой.

      5.Үүсэж буй зохицуулалтын хүрээ: Шүүгч нар шүүхэд хиймэл оюун ухааныг ашиглахад хариуцлагатай, ёс зүйн тодорхой удирдамж шаардлагатай бөгөөд олон шүүгч хиймэл оюун ухааныг ашиглах нь шүүгчийн сонголт байх ёстой бөгөөд тусгайлан судалгааны ажлуудад ашиглахыг санал болгож байна. Олон улс орон болон олон улсын байгууллагууд шүүхийн хэрэглээнд хиймэл оюун ухааныг ашиглахад зориулсан удирдамж, зохицуулалтуудыг хөгжүүлж байна. Ёс зүйн асуудлууд, ил тод байдал, үндсэн эрхийг хамгаалах, мөн шүүхийн бие даасан байдалд голчлон анхаарсан эдгээр зохицуулалт нь шүүхийн систем дэх хиймэл оюун ухааны ирээдүйг тодорхойлоход чухал үүрэгтэй.

    6.Хууль дээдлэх зарчим: Шүүх нь хууль дээдлэх зарчмыг дэмжих болон сайжруулах зорилгоор хиймэл оюун ухааныг ашиглах учиртай. Хиймэл оюун ухааны систем нь хууль, ёс зүйн хүрээнд тодорхой боловсруулагдаж ерөнхий байдлаар хэрэглэгдэхүйцээр загварчлагдсан, олон нийтэд хүртээмжтэй байх ёстой.

      7.Ил тод байдал болон хариуцлага: Шүүх дэх хиймэл оюун ухааны хэрэглээ нь ил тод байдал болон хариуцлагатай холбоотой чухал асуултуудыг бий болгож байна. Хиймэл оюун ухааны системүүдийг тайлбарлах боломжтой байх, шийдвэр гаргах процессыг хянахад нээлттэй байлгах нь шүүхийн тогтоолд итгэх олон нийтийн итгэлийг хадгалахад маш чухал ач холбогдолтой юм.

      8.Шүүхийн хяналт, чанар, аюулгүй байдал: Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах үүднээс шүүхийн удирдлагууд болон шүүгч нар хиймэл оюун ухааны системүүд нь тухайн улсын эрх зүйд нийцсэн эсэхийг хянах ёстой. Түүнчлэн, шүүгчид хиймэл оюун ухааны хэрэгслийн тусламжтайгаар олж авсан мэдээллийн үнэн зөвийг шүүхэд хэрэглэхээсээ өмнө шалгаж нягтлах ёстой.

     9.Мэдээллийн нууцлал болон кибер аюулгүй байдал: Шүүхийн процесс ажиллагаануудад хиймэл оюун ухааныг хэрэглэх үед хүний эмзэг, хувийн мэдээллийг хөндөх боломжтой. Нууцлалыг хамгаалж, мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангахын тулд найдвартай арга хэмжээг хэрэгжүүлэх шаардлагатай бөгөөд мэдээллийг зохих зөвшөөрөлгүйгээр ашиглах эсвэл алдагдаж болзошгүй эрсдэлээс хамгаалах ёстой. Мөн шүүхүүд нь хиймэл оюун ухааны хэрэгслүүдийг цахим халдлагаас хамгаалах алхмуудыг хийх ёстой.

    10.Тэгш хандах хандлага болон шударга байдал: Хиймэл оюун ухааны системүүд нь тэгш, алагчлалгүй, төвийг сахих байдлыг хадгалах, эсхүл нэмэгдүүлж болох юм. Хиймэл оюун ухаанд суурилсан шүүхийн процессуудад шударга байдлыг хангах, ялгаварлан гадуурхахаас хамгаалах нь чухал зорилт бөгөөд энэ нь цаашид байнгын анхаарал хандуулах, судалгаа шаардагдах ажил юм.

     11.Хиймэл оюун ухаан ба нотлох баримтыг боловсруулахад үзүүлэх нөлөө: AI нь их хэмжээний өгөгдөл, холбогдох нотлох баримтыг илүү үр дүнтэй илрүүлэн боловсруулах боломжтой. Гэсэн хэдий ч хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар нотлох баримтад дүн шинжилгээ хийхэд ил тод нээлттэй байх шаардлага болон нотлох баримтыг үнэлэхэд хүний оролцоо, хяналтыг хэвээр хадгалах нь ач холбогдолтой бөгөөд эдгээрийн тэнцвэрийг хангах нь чухал юм. AI нь маргааны талуудын танилцуулсан нотлох баримтыг шүүгч үнэлэхэд туслах үүрэг гүйцэтгэдэг.

        Хиймэл оюун ухаан нь хуурамч нотлох баримт үнэлж буй эсэх дээр шүүх илүү хянуур болгоомжтой хандах ёстой.
        12. Хэргийн оролцогч, талуудын гаргаж өгөх баримтуудыг хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар хянан ажиглах:
      Хэргийн талууд шүүхэд гаргаж буй баримт материалынхаа үнэн зөв, зохистой байдалд анхаарах үүрэгтэй байдаг. Мөн шүүх ч талууд энэ үүргээ сахин биелүүлж буй эсэхэд давхар хяналт тавих үүрэгтэй.
        13. Хиймэл оюун ухаан ба түүний хэрэглээг ойлгох нь: 
      Шүүгч нар шүүхэд хиймэл оюун ухааны хэрэгслүүдийг ашиглахаас өмнө түүний боломж чадвар ба хязгаарлалтын талаар суурь ойлголттой байх хэрэгтэй. Ингэснээр тэд AI-г хэрхэн зөв ашиглах талаар мэдээлэлтэй байх болно.
        14. Сургалт ба Боловсрол
    Шүүгчид болон хуулийн мэргэжилтнүүдэд AI автоматжуулалтын технологиудын талаар өргөн хүрээний сургалт явуулах шаардлагатай. Энэ сургалт нь AI-ийн ашиг тус ба эрсдэлүүдийг хөндөх ёстой. Өөрөөр хэлбэл AI-ийн ашиглалтын сайн болон муу талуудыг ойлгож, хариуцлагатай ашиглах боломжийг олгоно.
       15. Санхүүжилт
      Шүүхийн системд AI технологи нэвтрүүлэх, шинэчлэх, шүүхийн захиргаанд ашиглах болон шүүгчдэд зориулсан системийн шинэчлэл, засвар үйлчилгээнд хэрэгцээтэй хөрөнгө оруулалт хийх шаардлагатай. Энэ нь AI-технологийг үр дүнтэй, тогтвортой ашиглахад чухал ач холбогдолтой.
      16. Эрх зүйн орчны өөрчлөлт
    AI-ийн шүүхийн үйл ажиллагаанд нэвтрүүлснээр одоо мөрдөгдөж буй хууль, дүрмүүдийг шинэчлэх, шинэ хуулиудыг боловсруулан гаргах шаардлагатай байж магадгүй. Үүнд AI-аас үүдэлтэй нотлох баримт болон хиймэл оюун ухааны тусламж бүхий шүүхийн процесст иргэдийн эрхийн хамгаалалттай холбоотой асуудлууд орно.
     17. Хиймэл оюун ухааныг хэрэглэхэд тогтоосон хязгаарлалт
Хиймэл оюун ухааныг эрүүгийн гэмт хэрэг, хүүхдийн оролцоотой хэрэг зэрэг зарим хэрэгт ашиглахыг хязгаарлах эсвэл илүү хяналттайгаар ашиглах шаардлагатай. Зарим улс урьдчилан ял төлөвлөх гэх мэт мэдээллийн өгөгдлийг ашиглахад, мөн шүүхийн шийдвэрийн төсөл боловсруулах зэрэгт ашиглахад санаа зовж байгаа бол зарим улс хүний хяналт дор эдгээр хэрэгслүүдийг ашиглаж байна.
     18. Аажмаар нэвтрүүлэх
     AI технологийг шүүхийн системд нэвтрүүлэхэд аажмаар, болгоомжтой хандах нь зөв. Шинэ технологийг бүрэн нэвтрүүлэхээс өмнө туршилт хийх, үр дүнг сайтар ажиглах шаардлагатай. Энэ нь тооцоолоогүй үр дагавраас урьдчилан сэргийлэх бөгөөд шүүхийн зарчим, үнэт зүйлс хөндөгдөхөөс болон шударга ёсонд хохирол учруулахаас хамгаална. 
     19. Шүүхийн бие даасан байдлыг хүндэтгэх
    Шүүгчид AI хэрэгсэл ашиглах эсэхээ өөрсдөө шийдэх эрхтэй байх ёстой. Хэзээ ч шүүгчийг AI хэрэгсэл ашиглахад албадах учиргүй. Зөвхөн тэдний сонголт байх учиртай юм.
       20. Дүгнэлт
     Шүүхийн үйл ажиллагаанд Хиймэл оюун ухааныг (AI) ашиглах нь үр дүнтэй байж болох ч, түүний нэвтрүүлэлтийг анхааралтай зохицуулах хэрэгтэй. Хүний шийдвэр гаргалт болон шүүхийн шударга байдлыг алдагдуулалгүйгээр, хиймэл оюун ухаан нь зөвхөн нэмэлт хэрэгсэл болох ёстой. Хиймэл оюун ухааны ашиглалтын давуу талуудыг олж, эрсдэлийг багасгахын тулд байнгын үнэлгээ, зохицуулалт, олон улсын хамтын ажиллагаа чухал үүрэг гүйцэтгэнэ.

Орчуулсан: Нийслэлийн Эрүүгийн хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн шүүгч Ц.Мөнхтулга

]]>
    Олон Улсын Шүүгчдийн Холбооноос “Хиймэл оюун ухааны шүүхийн үйл ажиллагаанд үзүүлэх нөлөө” сэдвээр гишүүн улсын шүүгчдийн холбоод руу дараах асуулгыг явуулсныг Нийслэлийн Эрүүгийн хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн шүүгч Ц.Мөнхтулгын орчуулснаар хүргэж байна.
Асуулга нь 
•    Шүүгчид хиймэл оюун ухааныг хэрхэн ашиглаж байгаа, 
•    Хиймэл оюун ухааны ашиглалтад хамаарах удирдамж, дүрэм, журамын зохицуулалт, 
•    Хиймэл оюун ухаан нотлох баримтыг үнэлж боловсруулахад үзүүлж буй нөлөө, 
•    Шүүгчид хиймэл оюун ухааныг ашиглах давуу болон сул талууд, 
•    Хиймэл оюун ухаан шүүхийн захиргаанд болон бие даасан байдалд үзүүлэх нөлөө 
•    Шүүгчид хиймэл оюун ухааныг ашиглалахад тавих боломжит хязгаарлалт зэргийн талаархи саналыг асуусан юм.
39 улс хариу өгсөн бөгөөд судалгааны хариу нь хиймэл оюун ухааныг шүүхийн системд ашиглах явц олон улсын хэмжээнд олон янз байгааг харуулжээ. Зарим оронд хиймэл оюун ухааны хэрэглээ байхгүй байхад, зарим оронд хиймэл оюун ухааны хэрэгслийг туршилтын болон хязгаарлагдмал түвшинд ашиглаж байгаа бол цөөн хэдэн оронд илүү дэвшилтэт программууд хэрэгжиж байна.

         Өмнөд Африкийн Кэйптаун хотод 2024 оны 10 дугаар сарын 17-23-ны өдрүүдэд болсон Олон Улсын Шүүгчдийн Холбооны Хурлын ээлжит 66 дахь удаагийн уулзалтаас гаргасан дүгнэлт, зөвлөмжүүд:

      1.Шүүгчийн бие даасан байдал хиймэл оюун ухааны үүрэг: Хиймэл оюун ухаан нь шүүгч шийдвэр гаргах үйл явцыг дэмжих хэрэгсэл болгон ашиглагдаж болох ч эцсийн шийдвэрийг гаргах үйл явц нь хүний удирдлага бүхий үйл ажиллагаа байх учиртай. Хиймэл оюун ухаан нь мэдээлэлд хандах боломжийг сайжруулж, аналитик дэмжлэг үзүүлэх боломжтой боловч эцсийн шийдвэр гаргалт нь үргэлж шүүгчид байх ёстой. Ингэснээр хиймэл оюун ухаанд хэт их найдахаас сэргийлж, шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хадгалах болно.

        2.Шүүх засаглалын удирдлага ба үр ашигтай байдал: Хиймэл оюун ухаан нь шүүхийн процесс ажиллагааг илүү хурдасгах, хэргийн хөдөлгөөний менежментийг сайжруулах болон хууль зүйн илүү тохирохуйц хэрэглээг олоход ач холбогдолтой үр нөлөөг үзүүлэх чадвартай. Гэсэн хэдий ч эдгээр ашиг тус нь тухайлсан хэргийн өнгө, нарийн онцлог байдлыг анзаарахгүй бүдэгрүүлэх, хэтэрхий нэг хэвийн стандартчилалд орох эрсдлээс сэргийлэх, тэнцвэрт байдалд анхаарлаа хандуулах шаардлагатай. Хиймэл оюун ухаан нь баримт бичиг, яриаг орчуулах, яриаг бичлэгт хувиргах, хэргийг тохиолдлын журмаар хуваарилах болон олон нийтийг илүү их хандах боломж олгох үүднээс нэрээ нууцлан санал бодол оо илэрхийлэх гэх мэт хэрэглээнүүдийг шүүхийн процесст зохистой, үр ашигтайгаар нэвтрүүлэх боломжтойг харуулж байна.

      3.Олон нийтийн итгэл: Хиймэл оюун ухааныг шүүхийн системд нэвтрүүлэх нь шүүхэд итгэх олон нийтийн итгэлийг нэмэгдүүлэх эсвэл бууруулах хоёр талтай. Олон нийтийн итгэлийг бэхжүүлэхийн тулд хиймэл оюун ухааны хэрэглээнд ил тод байдал, ёс зүйн тодорхой удирдамжийг тогтоох, хиймэл оюун ухааны нотлогдохуйц үр ашиг, шударга байдлыг харуулах нь нэн чухал юм.

      4.Шударга ёсны хүртээмж: Хиймэл оюун ухаан нь хууль зүйн мэдээллийг илүү уншигдаж болохуйцаар хийх замаар шүүхэд хандах хандалтыг хялбаршуулах, шүүхийн хүртээмжтэй байдлыг сайжруулах боломжтой.

      5.Үүсэж буй зохицуулалтын хүрээ: Шүүгч нар шүүхэд хиймэл оюун ухааныг ашиглахад хариуцлагатай, ёс зүйн тодорхой удирдамж шаардлагатай бөгөөд олон шүүгч хиймэл оюун ухааныг ашиглах нь шүүгчийн сонголт байх ёстой бөгөөд тусгайлан судалгааны ажлуудад ашиглахыг санал болгож байна. Олон улс орон болон олон улсын байгууллагууд шүүхийн хэрэглээнд хиймэл оюун ухааныг ашиглахад зориулсан удирдамж, зохицуулалтуудыг хөгжүүлж байна. Ёс зүйн асуудлууд, ил тод байдал, үндсэн эрхийг хамгаалах, мөн шүүхийн бие даасан байдалд голчлон анхаарсан эдгээр зохицуулалт нь шүүхийн систем дэх хиймэл оюун ухааны ирээдүйг тодорхойлоход чухал үүрэгтэй.

    6.Хууль дээдлэх зарчим: Шүүх нь хууль дээдлэх зарчмыг дэмжих болон сайжруулах зорилгоор хиймэл оюун ухааныг ашиглах учиртай. Хиймэл оюун ухааны систем нь хууль, ёс зүйн хүрээнд тодорхой боловсруулагдаж ерөнхий байдлаар хэрэглэгдэхүйцээр загварчлагдсан, олон нийтэд хүртээмжтэй байх ёстой.

      7.Ил тод байдал болон хариуцлага: Шүүх дэх хиймэл оюун ухааны хэрэглээ нь ил тод байдал болон хариуцлагатай холбоотой чухал асуултуудыг бий болгож байна. Хиймэл оюун ухааны системүүдийг тайлбарлах боломжтой байх, шийдвэр гаргах процессыг хянахад нээлттэй байлгах нь шүүхийн тогтоолд итгэх олон нийтийн итгэлийг хадгалахад маш чухал ач холбогдолтой юм.

      8.Шүүхийн хяналт, чанар, аюулгүй байдал: Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах үүднээс шүүхийн удирдлагууд болон шүүгч нар хиймэл оюун ухааны системүүд нь тухайн улсын эрх зүйд нийцсэн эсэхийг хянах ёстой. Түүнчлэн, шүүгчид хиймэл оюун ухааны хэрэгслийн тусламжтайгаар олж авсан мэдээллийн үнэн зөвийг шүүхэд хэрэглэхээсээ өмнө шалгаж нягтлах ёстой.

     9.Мэдээллийн нууцлал болон кибер аюулгүй байдал: Шүүхийн процесс ажиллагаануудад хиймэл оюун ухааныг хэрэглэх үед хүний эмзэг, хувийн мэдээллийг хөндөх боломжтой. Нууцлалыг хамгаалж, мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангахын тулд найдвартай арга хэмжээг хэрэгжүүлэх шаардлагатай бөгөөд мэдээллийг зохих зөвшөөрөлгүйгээр ашиглах эсвэл алдагдаж болзошгүй эрсдэлээс хамгаалах ёстой. Мөн шүүхүүд нь хиймэл оюун ухааны хэрэгслүүдийг цахим халдлагаас хамгаалах алхмуудыг хийх ёстой.

    10.Тэгш хандах хандлага болон шударга байдал: Хиймэл оюун ухааны системүүд нь тэгш, алагчлалгүй, төвийг сахих байдлыг хадгалах, эсхүл нэмэгдүүлж болох юм. Хиймэл оюун ухаанд суурилсан шүүхийн процессуудад шударга байдлыг хангах, ялгаварлан гадуурхахаас хамгаалах нь чухал зорилт бөгөөд энэ нь цаашид байнгын анхаарал хандуулах, судалгаа шаардагдах ажил юм.

     11.Хиймэл оюун ухаан ба нотлох баримтыг боловсруулахад үзүүлэх нөлөө: AI нь их хэмжээний өгөгдөл, холбогдох нотлох баримтыг илүү үр дүнтэй илрүүлэн боловсруулах боломжтой. Гэсэн хэдий ч хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар нотлох баримтад дүн шинжилгээ хийхэд ил тод нээлттэй байх шаардлага болон нотлох баримтыг үнэлэхэд хүний оролцоо, хяналтыг хэвээр хадгалах нь ач холбогдолтой бөгөөд эдгээрийн тэнцвэрийг хангах нь чухал юм. AI нь маргааны талуудын танилцуулсан нотлох баримтыг шүүгч үнэлэхэд туслах үүрэг гүйцэтгэдэг.

        Хиймэл оюун ухаан нь хуурамч нотлох баримт үнэлж буй эсэх дээр шүүх илүү хянуур болгоомжтой хандах ёстой.
        12. Хэргийн оролцогч, талуудын гаргаж өгөх баримтуудыг хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар хянан ажиглах:
      Хэргийн талууд шүүхэд гаргаж буй баримт материалынхаа үнэн зөв, зохистой байдалд анхаарах үүрэгтэй байдаг. Мөн шүүх ч талууд энэ үүргээ сахин биелүүлж буй эсэхэд давхар хяналт тавих үүрэгтэй.
        13. Хиймэл оюун ухаан ба түүний хэрэглээг ойлгох нь: 
      Шүүгч нар шүүхэд хиймэл оюун ухааны хэрэгслүүдийг ашиглахаас өмнө түүний боломж чадвар ба хязгаарлалтын талаар суурь ойлголттой байх хэрэгтэй. Ингэснээр тэд AI-г хэрхэн зөв ашиглах талаар мэдээлэлтэй байх болно.
        14. Сургалт ба Боловсрол
    Шүүгчид болон хуулийн мэргэжилтнүүдэд AI автоматжуулалтын технологиудын талаар өргөн хүрээний сургалт явуулах шаардлагатай. Энэ сургалт нь AI-ийн ашиг тус ба эрсдэлүүдийг хөндөх ёстой. Өөрөөр хэлбэл AI-ийн ашиглалтын сайн болон муу талуудыг ойлгож, хариуцлагатай ашиглах боломжийг олгоно.
       15. Санхүүжилт
      Шүүхийн системд AI технологи нэвтрүүлэх, шинэчлэх, шүүхийн захиргаанд ашиглах болон шүүгчдэд зориулсан системийн шинэчлэл, засвар үйлчилгээнд хэрэгцээтэй хөрөнгө оруулалт хийх шаардлагатай. Энэ нь AI-технологийг үр дүнтэй, тогтвортой ашиглахад чухал ач холбогдолтой.
      16. Эрх зүйн орчны өөрчлөлт
    AI-ийн шүүхийн үйл ажиллагаанд нэвтрүүлснээр одоо мөрдөгдөж буй хууль, дүрмүүдийг шинэчлэх, шинэ хуулиудыг боловсруулан гаргах шаардлагатай байж магадгүй. Үүнд AI-аас үүдэлтэй нотлох баримт болон хиймэл оюун ухааны тусламж бүхий шүүхийн процесст иргэдийн эрхийн хамгаалалттай холбоотой асуудлууд орно.
     17. Хиймэл оюун ухааныг хэрэглэхэд тогтоосон хязгаарлалт
Хиймэл оюун ухааныг эрүүгийн гэмт хэрэг, хүүхдийн оролцоотой хэрэг зэрэг зарим хэрэгт ашиглахыг хязгаарлах эсвэл илүү хяналттайгаар ашиглах шаардлагатай. Зарим улс урьдчилан ял төлөвлөх гэх мэт мэдээллийн өгөгдлийг ашиглахад, мөн шүүхийн шийдвэрийн төсөл боловсруулах зэрэгт ашиглахад санаа зовж байгаа бол зарим улс хүний хяналт дор эдгээр хэрэгслүүдийг ашиглаж байна.
     18. Аажмаар нэвтрүүлэх
     AI технологийг шүүхийн системд нэвтрүүлэхэд аажмаар, болгоомжтой хандах нь зөв. Шинэ технологийг бүрэн нэвтрүүлэхээс өмнө туршилт хийх, үр дүнг сайтар ажиглах шаардлагатай. Энэ нь тооцоолоогүй үр дагавраас урьдчилан сэргийлэх бөгөөд шүүхийн зарчим, үнэт зүйлс хөндөгдөхөөс болон шударга ёсонд хохирол учруулахаас хамгаална. 
     19. Шүүхийн бие даасан байдлыг хүндэтгэх
    Шүүгчид AI хэрэгсэл ашиглах эсэхээ өөрсдөө шийдэх эрхтэй байх ёстой. Хэзээ ч шүүгчийг AI хэрэгсэл ашиглахад албадах учиргүй. Зөвхөн тэдний сонголт байх учиртай юм.
       20. Дүгнэлт
     Шүүхийн үйл ажиллагаанд Хиймэл оюун ухааныг (AI) ашиглах нь үр дүнтэй байж болох ч, түүний нэвтрүүлэлтийг анхааралтай зохицуулах хэрэгтэй. Хүний шийдвэр гаргалт болон шүүхийн шударга байдлыг алдагдуулалгүйгээр, хиймэл оюун ухаан нь зөвхөн нэмэлт хэрэгсэл болох ёстой. Хиймэл оюун ухааны ашиглалтын давуу талуудыг олж, эрсдэлийг багасгахын тулд байнгын үнэлгээ, зохицуулалт, олон улсын хамтын ажиллагаа чухал үүрэг гүйцэтгэнэ.

Орчуулсан: Нийслэлийн Эрүүгийн хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн шүүгч Ц.Мөнхтулга

]]> https://citycourt.mn/site/index.php?newsid=121 https://citycourt.mn/site/index.php?newsid=121 Admin Wed, 01 Dec 2021 15:03:23 +0800 ]]> ]]> https://citycourt.mn/site/index.php?newsid=66 https://citycourt.mn/site/index.php?newsid=66 Admin Thu, 19 Aug 2021 16:39:54 +0800 Н.ОТГОНЧИМЭГ: ХҮРЭЭЛЭН ШҮҮГЧДИЙН ХЭРЭГЦЭЭНД ТУЛГУУРЛАН СУДАЛГАА, СУРГАЛТ ХИЙЖ, ШҮҮН ТАСЛАХ АЖЛЫН ЧАНАРЫГ САЙЖРУУЛАХАД ТУСАЛНАМонгол Улсын шүүхийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн дагуу Улсын дээд шүүхийн дэргэд шинээр байгуулагдсан Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэнгийн захирал Н.Отгончимэгтэй ярилцлаа.
                                                                                                                                                           

-Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэн ямар чиг үүрэгтэй байгууллага вэ. Хүрээлэн Монгол Улсын нийт шүүхийг хамран үйл ажиллагаа явуулна гэж ойлгож болох уу?
 
-Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэн Монгол Улсад шүүн таслах ажил эрхэлж буй нийт 117 шүүхийг хамран үйл ажиллагаа явуулна. 2021 оны 3 дугаар сарын 1-ний өдрөөс үйлчилж эхэлсэн Монгол Улсын шүүхийн тухай хуулийн 24 дүгээр зүйлийн 24.1-д Улсын дээд шүүхийн дэргэд Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэн ажиллана гэж заасан. Хүрээлэнгийн ажиллах журмыг Шүүхийн ерөнхий зөвлөлтэй зөвшилцөн Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч батлахаар хуульд заасны дагуу Хүрээлэнгийн ажиллах журам батлагдаж, байгуулагдаад байна. Хүрээлэн шүүгчдийн сургалт зохион байгуулах, шүүн таслах ажиллагааг судалгаа, мэдээллээр хангах, Монгол Улсын Үндсэн хуулиас бусад хуулийг зөв хэрэглэх талаар албан ёсны тайлбар гаргах, хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангахад шаардагдах судалгаа хийх, хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох санал, шүүхийн шийдвэрийн хураангуйг бэлтгэх, олон нийтэд мэдээлэх чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ.
 
-Сүүлийн үед судалгаа, шинжилгээний ажилд ач холбогдол өгч, нөөц боломжоо хандуулах нь их болсон. Үүнтэй зэрэгцээд судалгааны өгөөж, үр дүнгийн асуудал яригддаг. Хүрээлэнгийн судалгааг шүүхийн практик эргэлтэд оруулах,  үр өгөөжтэй байлгахын тулд юу хийх вэ?]]> Н.ОТГОНЧИМЭГ: ХҮРЭЭЛЭН ШҮҮГЧДИЙН ХЭРЭГЦЭЭНД ТУЛГУУРЛАН СУДАЛГАА, СУРГАЛТ ХИЙЖ, ШҮҮН ТАСЛАХ АЖЛЫН ЧАНАРЫГ САЙЖРУУЛАХАД ТУСАЛНАМонгол Улсын шүүхийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн дагуу Улсын дээд шүүхийн дэргэд шинээр байгуулагдсан Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэнгийн захирал Н.Отгончимэгтэй ярилцлаа.
                                                                                                                                                           

-Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэн ямар чиг үүрэгтэй байгууллага вэ. Хүрээлэн Монгол Улсын нийт шүүхийг хамран үйл ажиллагаа явуулна гэж ойлгож болох уу?
 
-Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэн Монгол Улсад шүүн таслах ажил эрхэлж буй нийт 117 шүүхийг хамран үйл ажиллагаа явуулна. 2021 оны 3 дугаар сарын 1-ний өдрөөс үйлчилж эхэлсэн Монгол Улсын шүүхийн тухай хуулийн 24 дүгээр зүйлийн 24.1-д Улсын дээд шүүхийн дэргэд Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэн ажиллана гэж заасан. Хүрээлэнгийн ажиллах журмыг Шүүхийн ерөнхий зөвлөлтэй зөвшилцөн Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч батлахаар хуульд заасны дагуу Хүрээлэнгийн ажиллах журам батлагдаж, байгуулагдаад байна. Хүрээлэн шүүгчдийн сургалт зохион байгуулах, шүүн таслах ажиллагааг судалгаа, мэдээллээр хангах, Монгол Улсын Үндсэн хуулиас бусад хуулийг зөв хэрэглэх талаар албан ёсны тайлбар гаргах, хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангахад шаардагдах судалгаа хийх, хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох санал, шүүхийн шийдвэрийн хураангуйг бэлтгэх, олон нийтэд мэдээлэх чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ.
 
-Сүүлийн үед судалгаа, шинжилгээний ажилд ач холбогдол өгч, нөөц боломжоо хандуулах нь их болсон. Үүнтэй зэрэгцээд судалгааны өгөөж, үр дүнгийн асуудал яригддаг. Хүрээлэнгийн судалгааг шүүхийн практик эргэлтэд оруулах,  үр өгөөжтэй байлгахын тулд юу хийх вэ?
 
-Шүүхүүдийг судалгаа, мэдээллээр хангах тал дээр Хүрээлэнгийн чиг үүргийг хуульд нэлээд тодорхой заасан. Шүүн таслах ажиллагаанд зориулж судалгааг үндсэн гурван чиглэлээр хийнэ. Нэгдүгээрт, хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангахад чиглэсэн практик судалгаа, хоёрдугаарт, хуулийг зөв хэрэглэх талаар Улсын дээд шүүхээс тайлбар гаргахад зориулсан судалгаа, гуравдугаарт, шүүхэд хэрэглэж буй хууль тогтоомжийг сайжруулах санал боловсруулахад шаардлагатай судалгааг хийх юм. Хүрээлэн эдгээр судалгааг шүүхүүдийн хэрэгцээ, шаардлагад тулгуурлан хийхээр хуульд заасан. Тиймээс шүүхэд судалгааны ямар хэрэгцээ байгааг тэдний захиалга, хүсэлтийг авч тандан судалж, захиалгын дагуу гүйцэтгэх онцлогтой. Ингэснээр Хүрээлэнгээс шүүхүүдэд нийлүүлэх судалгаа нь шүүн таслах ажлын эргэлтэд шууд орж, шүүгчдэд хэрэгтэй, өгөөжтэй байх явдлыг хангана. Бид 2021 оны дөрөвдүгээр улирал, 2022 онд судалгаа, сургалтын хэрэгцээ шаардлагыг шүүх, шүүгчдээс тандан судлах ажлыг зохион байгуулахаар төлөвлөж байна.  Шүүн таслах ажиллагааг мэргэжлийн байгууллага судалгаагаар хангахын ач холбогдлыг нэг жишээгээр хэлье. 2020 оны статистикаар дүүргийн эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхийн нэг шүүгч дунджаар 128 хэрэг, иргэний хэргийн нэг шүүгч дунджаар 344 хэрэг шийдвэрлэсэн. Шүүгч өөрт хуваарилагдсан хэргийг уншиж судлахаас гадна өдөр тутамдаа өөр олон ажил хийдэг. Тухайлбал, бүрэлдэхүүнтэй болон гомдлын хуралд оролцох, шүүгчдийн зөвлөгөөнд оролцох, сургалтад хамрагдах гээд олон зүйлийг дурдаж болно. Энэ бүхэнтэй зэрэгцэн хэрэг, маргааны талаарх төсөөтэй бусад шийдвэр, магадлал, тогтоолуудыг харьцуулан судлах, нарийн төвөгтэй эрх зүйн асуудлыг шинжлэх, тодруулах лавлагаа, мэдээлэл хайх хэрэгцээ, шаардлага үүсдэг. Шүүгч хэрэг маргааныг шийдвэрлэхэд хэрэгцээтэй байгаа эдгээр судалгаа, лавлагаа, мэдээллийг цаашид Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэн хариуцаж, үйлчилгээ үзүүлснээр шүүгчийн ажлын ачааллыг хуваалцах юм. 
 
-Шүүгчдийн сургалтыг цаашид Хүрээлэн зохион байгуулах юм байна. Энэ ажлыг өмнө нь Шүүхийн ерөнхий зөвлөл эрхэлж байсан. Энэ тал дээр ямар өөрчлөлт гарах вэ?
 
-Шүүн таслах ажиллагаанд хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангах, хэрэглэж буй хууль тогтоомжийн талаар тогтмол шинэ мэдлэг, мэдээлэл авах, мөн хувь хүний хувьд өөрийгөө тасралтгүй хөгжүүлж байх зүй ёсны хэрэгцээ, шаардлага шүүгчдэд  бий. Түүнчлэн, шүүгчид хуульчид хамаардгийн хувьд Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд заасны дагуу жилд тодорхой багц цагийн сургалтад хамрагдах ёстой. Энэ хэрэгцээ, шаардлагын үүднээс шүүгчдийн сургалт зохион байгуулагддаг.  Шинээр батлагдсан Монгол Улсын шүүхийн тухай хуульд шүүгчдийн зарим сургалтыг Шүүхийн ерөнхий зөвлөлтэй хамтран хийхээр заасан. Тодруулбал, шүүгчийн мэргэшлийг дээшлүүлэх, давтан сургах ажлыг Улсын дээд шүүхийн дэргэдэх Хүрээлэн Шүүхийн ерөнхий зөвлөлтэй хамтран зохион байгуулна. Хуулийн энэ заалтын хэрэгжилтийг хангах талаар бид Шүүхийн ерөнхий зөвлөлтэй санал солилцсон бөгөөд сургалтын асуудлаар өмнөх ололт, амжилтыг цааш үргэлжлүүлэх талаар бид нэгдсэн ойлголттой байгаа. Шүүхийн тухай хуульд шинээр орсон нэг зохицуулалт бий. Цаашид шүүгчдийн сургалтын хөтөлбөрийг Хүрээлэнгийн дэргэд ажиллах Сургалтын хөтөлбөрийн орон тооны бус хороо боловсруулна. Энэ хорооны шинэчлэн боловсруулсан шүүгчийн сургалтын хөтөлбөрийг хуульд зааснаар Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч Шүүхийн ерөнхий зөвлөлтэй зөвшилцөн эцэслэн батална. Ийнхүү баталсан сургалтын хөтөлбөрийн дагуу шүүгчийн цаашдын сургалтууд явагдах онцлогтой.   
 
-Хүрээлэнгийн үйл ажиллагаа ерөнхийдөө шүүх, шүүгчдэд чиглэх нь. Гэтэл иргэдэд ямар өгөөжтэй юм бэ гэдэг асуудал гарч ирж байна...?
 
-Шүүх дэх хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангах нь хүн бүр хууль, шүүхийн өмнө эрх тэгш байх эрхтэй шууд холбогддог. “Хүн бүр хууль, шүүхийн өмнө эрх тэгш” байх үндсэн эрх үл ялгаварлах үзэл санаанд суурилдаг. Шүүх хууль хэрэглэхдээ нэгдмэл байдлыг хангаж чадахгүй, хуулийн нэг зүйл, заалтыг өөр өөрөөр дүгнэж, тайлбарлаж хэрэглэвэл хэрэг, маргааны талаар ялгаатай практик үүсэхэд хүргэх төдийгүй, углуургаар нь харвал энэ нь “хууль, шүүхийн өмнө эрх тэгш байх” үндсэн эрхийг хөндөнө. Тиймээс шүүхүүдэд хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангах нь хууль, шүүхийн өмнө тэгш байх хүний үндсэн эрхийг хангахад чиглэж байгаа. Энэ өнцгөөс бодвол шүүхийн тогтолцооны дотоод ажил мэт харагдах Хүрээлэнгийн үйл ажиллагаа нь эцсийн дүндээ иргэдийн авч буй шүүхийн үйлчилгээ буюу шүүн таслах ажлын чанарыг сайжруулахад, хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангахад туслалцаа үзүүлнэ. Түүнчлэн Хүрээлэнгийн үндсэн чиг үүрэгт шүүхийн шийдвэрийн хураангуйг бэлтгэх, олон нийтэд мэдээлэх үүрэг багтсан.
 
- Шүүхийн шийдвэрийн хураангуйг бэлтгэх, нийтэд мэдээлэх талаар илүү дэлгэрүүлж яриач. Шүүхийн шийдвэрийн нээлттэй, ил тод байдал сүүлийн жилүүдэд сайжирч байгаа. Тэр хэрээр тодорхой хэрэг маргааныг хэрхэн шийдвэрлэж байгааг иргэд сонирхох болсон. Хуулийн нарийн төвөгтэй заалт, хэллэг бүхий шүүхийн шийдвэрийг яаж олон нийтэд ойлгомжтой хүргэх вэ?  
 
-Шүүхийн шийдвэрийн ил тод, нээлттэй байдлыг хангаж, олон нийтэд хүргэх олон арга замууд бий. Тухайлбал, Шүүхийн ерөнхий зөвлөлөөс шүүхийн шийдвэрийн цахим санг бүх нийтэд нээлттэй ажиллуулж байна. Үүнээс гадна олон хуудас шүүхийн шийдвэрийг цөөн хуудаст хураангуйлан бичиж, шууд уншаад ойлгоход бэрх хууль зүйн ээдрээ төвөгтэй, хэллэгээр бус, аль болох энгийн байдлаар илэрхийлэн олон нийтэд мэдээлэх арга зам байдаг. Ийм практик дэлхийн олон оронд хэдийнэ тогтсон. Тухайлбал, Австралид шүүхийн шийдвэрүүдийн тоймыг он, оноор тодорхой салбар асуудлаар хураангуйлан бэлтгэж нийтэд хүргэдэг. Хонг Конгт эрх зүйн болон бусад ач холбогдолтой шүүхийн онцлох шийдвэрүүдийг хураангуйлж бэлтгэн цахим хуудастаа  байршуулж, шүүхийн ил тод байдлыг хангадаг байх жишээтэй. Шүүхийн шийдвэрийн хураангуй бэлтгэх, олон нийтэд хүргэх чиг үүргийг Хүрээлэн эрхлэхээр хуульд заасан тул цаашид шүүхийн шийдвэрийг хуулийн нарийн төвөгтэй хэллэгээр бус энгийн, товч байдлаар иргэдэд хүргэх арга зүйг хөгжүүлэх, нэвтрүүлэх ажлыг хэрэгжүүлнэ. Хүрээлэн шүүхийн шийдвэрүүдээс эрх зүйн ач холбогдолтой, олон нийтийн анхаарал татсан хэрэг маргааны шийдвэрүүдийг хураангуйлан тоймлож иргэдэд хүргэнэ. 
 
 
Б.ЭРХЭС
Эх сурвалж: Өдрийн сонин 2021.08.19 ПҮРЭВ №158 (6780)
Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэнгийн захирал Н.Отгончимэг тус хүрээлэнгийн чиг үүрэг, үйл ажиллагааны талаар “Eagle” телевизийн “Зочны цаг” нэвтрүүлэгт өгсөн ярилцлагыг http://supremecourt.mn/news/638 линкээр, Монголын үндэсний олон нийтийн телевизийн “Иргэдийн эрх зүйн боловсролд” шууд нэвтрүүлэгт өгсөн ярилцлагыг http://supremecourt.mn/news/641 линкээр тус тус үзнэ үү. ]]> Н.ОТГОНЧИМЭГ: ХҮРЭЭЛЭН ШҮҮГЧДИЙН ХЭРЭГЦЭЭНД ТУЛГУУРЛАН СУДАЛГАА, СУРГАЛТ ХИЙЖ, ШҮҮН ТАСЛАХ АЖЛЫН ЧАНАРЫГ САЙЖРУУЛАХАД ТУСАЛНАМонгол Улсын шүүхийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн дагуу Улсын дээд шүүхийн дэргэд шинээр байгуулагдсан Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэнгийн захирал Н.Отгончимэгтэй ярилцлаа.
                                                                                                                                                           

-Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэн ямар чиг үүрэгтэй байгууллага вэ. Хүрээлэн Монгол Улсын нийт шүүхийг хамран үйл ажиллагаа явуулна гэж ойлгож болох уу?
 
-Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэн Монгол Улсад шүүн таслах ажил эрхэлж буй нийт 117 шүүхийг хамран үйл ажиллагаа явуулна. 2021 оны 3 дугаар сарын 1-ний өдрөөс үйлчилж эхэлсэн Монгол Улсын шүүхийн тухай хуулийн 24 дүгээр зүйлийн 24.1-д Улсын дээд шүүхийн дэргэд Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэн ажиллана гэж заасан. Хүрээлэнгийн ажиллах журмыг Шүүхийн ерөнхий зөвлөлтэй зөвшилцөн Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч батлахаар хуульд заасны дагуу Хүрээлэнгийн ажиллах журам батлагдаж, байгуулагдаад байна. Хүрээлэн шүүгчдийн сургалт зохион байгуулах, шүүн таслах ажиллагааг судалгаа, мэдээллээр хангах, Монгол Улсын Үндсэн хуулиас бусад хуулийг зөв хэрэглэх талаар албан ёсны тайлбар гаргах, хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангахад шаардагдах судалгаа хийх, хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох санал, шүүхийн шийдвэрийн хураангуйг бэлтгэх, олон нийтэд мэдээлэх чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ.
 
-Сүүлийн үед судалгаа, шинжилгээний ажилд ач холбогдол өгч, нөөц боломжоо хандуулах нь их болсон. Үүнтэй зэрэгцээд судалгааны өгөөж, үр дүнгийн асуудал яригддаг. Хүрээлэнгийн судалгааг шүүхийн практик эргэлтэд оруулах,  үр өгөөжтэй байлгахын тулд юу хийх вэ?
 
-Шүүхүүдийг судалгаа, мэдээллээр хангах тал дээр Хүрээлэнгийн чиг үүргийг хуульд нэлээд тодорхой заасан. Шүүн таслах ажиллагаанд зориулж судалгааг үндсэн гурван чиглэлээр хийнэ. Нэгдүгээрт, хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангахад чиглэсэн практик судалгаа, хоёрдугаарт, хуулийг зөв хэрэглэх талаар Улсын дээд шүүхээс тайлбар гаргахад зориулсан судалгаа, гуравдугаарт, шүүхэд хэрэглэж буй хууль тогтоомжийг сайжруулах санал боловсруулахад шаардлагатай судалгааг хийх юм. Хүрээлэн эдгээр судалгааг шүүхүүдийн хэрэгцээ, шаардлагад тулгуурлан хийхээр хуульд заасан. Тиймээс шүүхэд судалгааны ямар хэрэгцээ байгааг тэдний захиалга, хүсэлтийг авч тандан судалж, захиалгын дагуу гүйцэтгэх онцлогтой. Ингэснээр Хүрээлэнгээс шүүхүүдэд нийлүүлэх судалгаа нь шүүн таслах ажлын эргэлтэд шууд орж, шүүгчдэд хэрэгтэй, өгөөжтэй байх явдлыг хангана. Бид 2021 оны дөрөвдүгээр улирал, 2022 онд судалгаа, сургалтын хэрэгцээ шаардлагыг шүүх, шүүгчдээс тандан судлах ажлыг зохион байгуулахаар төлөвлөж байна.  Шүүн таслах ажиллагааг мэргэжлийн байгууллага судалгаагаар хангахын ач холбогдлыг нэг жишээгээр хэлье. 2020 оны статистикаар дүүргийн эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхийн нэг шүүгч дунджаар 128 хэрэг, иргэний хэргийн нэг шүүгч дунджаар 344 хэрэг шийдвэрлэсэн. Шүүгч өөрт хуваарилагдсан хэргийг уншиж судлахаас гадна өдөр тутамдаа өөр олон ажил хийдэг. Тухайлбал, бүрэлдэхүүнтэй болон гомдлын хуралд оролцох, шүүгчдийн зөвлөгөөнд оролцох, сургалтад хамрагдах гээд олон зүйлийг дурдаж болно. Энэ бүхэнтэй зэрэгцэн хэрэг, маргааны талаарх төсөөтэй бусад шийдвэр, магадлал, тогтоолуудыг харьцуулан судлах, нарийн төвөгтэй эрх зүйн асуудлыг шинжлэх, тодруулах лавлагаа, мэдээлэл хайх хэрэгцээ, шаардлага үүсдэг. Шүүгч хэрэг маргааныг шийдвэрлэхэд хэрэгцээтэй байгаа эдгээр судалгаа, лавлагаа, мэдээллийг цаашид Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэн хариуцаж, үйлчилгээ үзүүлснээр шүүгчийн ажлын ачааллыг хуваалцах юм. 
 
-Шүүгчдийн сургалтыг цаашид Хүрээлэн зохион байгуулах юм байна. Энэ ажлыг өмнө нь Шүүхийн ерөнхий зөвлөл эрхэлж байсан. Энэ тал дээр ямар өөрчлөлт гарах вэ?
 
-Шүүн таслах ажиллагаанд хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангах, хэрэглэж буй хууль тогтоомжийн талаар тогтмол шинэ мэдлэг, мэдээлэл авах, мөн хувь хүний хувьд өөрийгөө тасралтгүй хөгжүүлж байх зүй ёсны хэрэгцээ, шаардлага шүүгчдэд  бий. Түүнчлэн, шүүгчид хуульчид хамаардгийн хувьд Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд заасны дагуу жилд тодорхой багц цагийн сургалтад хамрагдах ёстой. Энэ хэрэгцээ, шаардлагын үүднээс шүүгчдийн сургалт зохион байгуулагддаг.  Шинээр батлагдсан Монгол Улсын шүүхийн тухай хуульд шүүгчдийн зарим сургалтыг Шүүхийн ерөнхий зөвлөлтэй хамтран хийхээр заасан. Тодруулбал, шүүгчийн мэргэшлийг дээшлүүлэх, давтан сургах ажлыг Улсын дээд шүүхийн дэргэдэх Хүрээлэн Шүүхийн ерөнхий зөвлөлтэй хамтран зохион байгуулна. Хуулийн энэ заалтын хэрэгжилтийг хангах талаар бид Шүүхийн ерөнхий зөвлөлтэй санал солилцсон бөгөөд сургалтын асуудлаар өмнөх ололт, амжилтыг цааш үргэлжлүүлэх талаар бид нэгдсэн ойлголттой байгаа. Шүүхийн тухай хуульд шинээр орсон нэг зохицуулалт бий. Цаашид шүүгчдийн сургалтын хөтөлбөрийг Хүрээлэнгийн дэргэд ажиллах Сургалтын хөтөлбөрийн орон тооны бус хороо боловсруулна. Энэ хорооны шинэчлэн боловсруулсан шүүгчийн сургалтын хөтөлбөрийг хуульд зааснаар Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч Шүүхийн ерөнхий зөвлөлтэй зөвшилцөн эцэслэн батална. Ийнхүү баталсан сургалтын хөтөлбөрийн дагуу шүүгчийн цаашдын сургалтууд явагдах онцлогтой.   
 
-Хүрээлэнгийн үйл ажиллагаа ерөнхийдөө шүүх, шүүгчдэд чиглэх нь. Гэтэл иргэдэд ямар өгөөжтэй юм бэ гэдэг асуудал гарч ирж байна...?
 
-Шүүх дэх хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангах нь хүн бүр хууль, шүүхийн өмнө эрх тэгш байх эрхтэй шууд холбогддог. “Хүн бүр хууль, шүүхийн өмнө эрх тэгш” байх үндсэн эрх үл ялгаварлах үзэл санаанд суурилдаг. Шүүх хууль хэрэглэхдээ нэгдмэл байдлыг хангаж чадахгүй, хуулийн нэг зүйл, заалтыг өөр өөрөөр дүгнэж, тайлбарлаж хэрэглэвэл хэрэг, маргааны талаар ялгаатай практик үүсэхэд хүргэх төдийгүй, углуургаар нь харвал энэ нь “хууль, шүүхийн өмнө эрх тэгш байх” үндсэн эрхийг хөндөнө. Тиймээс шүүхүүдэд хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангах нь хууль, шүүхийн өмнө тэгш байх хүний үндсэн эрхийг хангахад чиглэж байгаа. Энэ өнцгөөс бодвол шүүхийн тогтолцооны дотоод ажил мэт харагдах Хүрээлэнгийн үйл ажиллагаа нь эцсийн дүндээ иргэдийн авч буй шүүхийн үйлчилгээ буюу шүүн таслах ажлын чанарыг сайжруулахад, хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангахад туслалцаа үзүүлнэ. Түүнчлэн Хүрээлэнгийн үндсэн чиг үүрэгт шүүхийн шийдвэрийн хураангуйг бэлтгэх, олон нийтэд мэдээлэх үүрэг багтсан.
 
- Шүүхийн шийдвэрийн хураангуйг бэлтгэх, нийтэд мэдээлэх талаар илүү дэлгэрүүлж яриач. Шүүхийн шийдвэрийн нээлттэй, ил тод байдал сүүлийн жилүүдэд сайжирч байгаа. Тэр хэрээр тодорхой хэрэг маргааныг хэрхэн шийдвэрлэж байгааг иргэд сонирхох болсон. Хуулийн нарийн төвөгтэй заалт, хэллэг бүхий шүүхийн шийдвэрийг яаж олон нийтэд ойлгомжтой хүргэх вэ?  
 
-Шүүхийн шийдвэрийн ил тод, нээлттэй байдлыг хангаж, олон нийтэд хүргэх олон арга замууд бий. Тухайлбал, Шүүхийн ерөнхий зөвлөлөөс шүүхийн шийдвэрийн цахим санг бүх нийтэд нээлттэй ажиллуулж байна. Үүнээс гадна олон хуудас шүүхийн шийдвэрийг цөөн хуудаст хураангуйлан бичиж, шууд уншаад ойлгоход бэрх хууль зүйн ээдрээ төвөгтэй, хэллэгээр бус, аль болох энгийн байдлаар илэрхийлэн олон нийтэд мэдээлэх арга зам байдаг. Ийм практик дэлхийн олон оронд хэдийнэ тогтсон. Тухайлбал, Австралид шүүхийн шийдвэрүүдийн тоймыг он, оноор тодорхой салбар асуудлаар хураангуйлан бэлтгэж нийтэд хүргэдэг. Хонг Конгт эрх зүйн болон бусад ач холбогдолтой шүүхийн онцлох шийдвэрүүдийг хураангуйлж бэлтгэн цахим хуудастаа  байршуулж, шүүхийн ил тод байдлыг хангадаг байх жишээтэй. Шүүхийн шийдвэрийн хураангуй бэлтгэх, олон нийтэд хүргэх чиг үүргийг Хүрээлэн эрхлэхээр хуульд заасан тул цаашид шүүхийн шийдвэрийг хуулийн нарийн төвөгтэй хэллэгээр бус энгийн, товч байдлаар иргэдэд хүргэх арга зүйг хөгжүүлэх, нэвтрүүлэх ажлыг хэрэгжүүлнэ. Хүрээлэн шүүхийн шийдвэрүүдээс эрх зүйн ач холбогдолтой, олон нийтийн анхаарал татсан хэрэг маргааны шийдвэрүүдийг хураангуйлан тоймлож иргэдэд хүргэнэ. 
 
 
Б.ЭРХЭС
Эх сурвалж: Өдрийн сонин 2021.08.19 ПҮРЭВ №158 (6780)
Шүүхийн сургалт, судалгаа, мэдээллийн хүрээлэнгийн захирал Н.Отгончимэг тус хүрээлэнгийн чиг үүрэг, үйл ажиллагааны талаар “Eagle” телевизийн “Зочны цаг” нэвтрүүлэгт өгсөн ярилцлагыг http://supremecourt.mn/news/638 линкээр, Монголын үндэсний олон нийтийн телевизийн “Иргэдийн эрх зүйн боловсролд” шууд нэвтрүүлэгт өгсөн ярилцлагыг http://supremecourt.mn/news/641 линкээр тус тус үзнэ үү. ]]>